Kto dostał ziemię w 1864 roku. Tabela likwidacyjna Krasienina
12 (24) maja 1866 r. zatwierdzono w Warszawie papier, po którym dwadzieścia pięć krasienińskich gospodarstw stało się własnością chłopów. Razem dostali 480 mórg ziemi użytkowej, czyli około 270 hektarów, a dawny właściciel wsi 8000 rubli kapitału likwidacyjnego.
Ten papier to tabela likwidacyjna. Przetrwała w trzech egzemplarzach w Archiwum Państwowym w Lublinie, wymienia z nazwiska dwudziestu ośmiu gospodarzy i ma dopiski aż z 1889 r. Poniżej jest to, co z niej wynika, ze skanami z archiwum.
Czym była tabela likwidacyjna
Ukaz cara Aleksandra II z 19 lutego (2 marca) 1864 r. dał chłopom w Królestwie Polskim na własność ziemię, którą uprawiali. Żeby to uporządkować, dla każdej wsi sporządzono tabelę likwidacyjną: listę gospodarstw z ich gruntami w morgach i prętach, wyceną powinności wobec dworu oraz prawami do dworskich lasów i pastwisk. Chłopi nie płacili dworowi za ziemię, a odszkodowanie dla dziedzica wypłacało państwo.
Tabelę zatwierdzała komisja centralna, po rozpatrzeniu i poprawkach, a odpis dostawał między innymi sołtys wsi. Daty zapisywano w dwóch kalendarzach, juliańskim, którym posługiwano się w Rosji, i gregoriańskim, stąd zapisy w rodzaju „12 (24) maja”.
Wszystkie krasienińskie gospodarstwa wpisano do pierwszego działu tabeli, czyli do tych, które obejmował ukaz z 1864 r. i wcześniejszy ukaz z 26 maja (7 czerwca) 1846 r. Ten starszy zakazywał dziedzicom usuwania chłopów z gospodarstw.
Tabela Krasienina to drukowany rosyjski formularz wypełniony ręcznie cyrylicą. Na stronie tytułowej stoi: „Tabela likwidacyjna wsi Krasienin”, gubernia lubelska, powiat lubartowski, gmina Starościn. Drukowany napis „powiat lubelski” ktoś przekreślił i dopisał nad nim „lubartowski”, a przy gminie dodał w nawiasie nazwę Samoklęski, pod którą występuje ona później. Chodzi o nazwę gminy, a nie o wieś Samoklęski.

Dwudziestu ośmiu gospodarzy
Tabela wymienia 28 gospodarzy, ale gospodarstw jest 25, bo trzy podzielono między dwie osoby (numery 1–2, 3–4 i 17–18). Piętnaście gospodarstw ma po 22 morgi, dziesięć po 15 mórg, razem 330 i 150, czyli 480. Morga w Królestwie Polskim to około 0,56 hektara, więc gospodarstwo 22-morgowe liczyło około 12 hektarów, a 15-morgowe około 8.
Najwięcej pozycji mają Drozdowie (siedem) i Prażmowie (pięć), potem Kowalczykowie i Kucharczykowie (po trzy) oraz Wójcikowie (dwie). Osiem nazwisk występuje raz: Gontarczyk, Kuryła, Zgierski, Muzyka, Majewski, Czerwonka, Stefaniak i Zięba. Dwóch gospodarzy wpisano razem z matkami: Macieja Drozda z Dorotą (nr 12) i drugiego Macieja Drozda z Małgorzatą (nr 23).
Te same liczby podaje „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego” z 1883 r.: w Krasieninie uwłaszczono 28 osad na 480 morgach. Liczba osad zgadza się więc z liczbą nazwisk, a nie gospodarstw.
Gospodarstwa 22-morgowe (nr 1–18)
- Wojciech Gontarczyk: ⅔ gospodarstwa, wspólnie z nr 2
- Józef Kuryła: ⅓ gospodarstwa, wspólnie z nr 1
- Andrzej Prażmo: ⅔ gospodarstwa, wspólnie z nr 4
- Jan (Iwan) Prażmo: ⅓ gospodarstwa, wspólnie z nr 3
- Michał Kowalczyk
- Wojciech Kowalczyk
- Paweł Zgierski
- Jan Muzyka
- Józef Majewski
- Andrzej Drozd: w 1865 r. przekazał gospodarstwo Janowi (Iwanowi) Drozdowi
- Szymon Prażmo
- Maciej Drozd z matką Dorotą
- Wojciech Czerwonka
- Wawrzyniec Kucharczyk
- Franciszek Drozd: w 1865 r. przekazał gospodarstwo Sebastianowi Prażmie
- Piotr Drozd
- Ignacy Prażmo: część gospodarstwa, wspólnie z nr 18
- Mateusz Prażmo: część gospodarstwa, wspólnie z nr 17
Gospodarstwa 15-morgowe (nr 19–28)
- Jan (Iwan) Kowalczyk
- Sebastian Drozd
- Sebastian Kucharczyk
- Antoni Wójcik
- Maciej Drozd z matką Małgorzatą
- Tomasz Kucharczyk
- Grzegorz Stefaniak
- Kazimierz Zięba (?)
- Kajetan Wójcik
- Mateusz Drozd: w 1865 r. przekazał gospodarstwo Michałowi Drozdowi
Imiona podano po polsku, a w oryginale zapisano je cyrylicą i w formach rosyjskich, np. Iwan zamiast Jan. Polska pisownia nazwisk to nasz odczyt i w księgach parafialnych niektóre mogą brzmieć trochę inaczej. Znak zapytania oznacza niepewny odczyt.
Tabela pokazuje też, z czego składało się gospodarstwo. Michał Kowalczyk (nr 5) miał 1 morgę 74 pręty pod zabudowaniami i ogrodem, 17 mórg 146 prętów pola, 1 morgę 191 prętów łąk i 1 morgę 189 prętów wygonu, razem 22 morgi. W pierwszych szesnastu numerach pole zajmuje od 13 do 17 mórg, a resztę dzielą łąki, wygon i zabudowania.

Prawa w dworskim lesie
Oprócz ziemi chłopi dostali serwituty, czyli prawa do korzystania z dworskiego lasu. Wszystkie 25 gospodarstw mogło:
- brać z dworskich lasów drewno na budowę i płoty, w miarę potrzeby;
- zbierać na opał suche gałęzie i chrust, po jednym wozie tygodniowo zimą i latem, z siekierą, ale bez ścinania drzew i świeżych gałęzi, wjeżdżając do lasu i wyjeżdżając z niego jedną drogą;
- paść bydło w dworskim lesie;
- kopać karpinę, czyli pniaki z korzeniami, w miarę potrzeby;
- brać na płoty kołki i żerdzie albo chrust, zależnie od rodzaju płotu.
Przy serwitutach gospodarstwa podzielone (nr 1–2, 3–4 i 17–18) liczono jako jedno.
Zatwierdzenie w 1866 roku
12 (24) maja 1866 r. Komisja Centralna zatwierdziła poprawioną tabelę. Chłopi z Krasienina dostali na własność 480 mórg ziemi użytkowej, a byłemu właścicielowi wsi przyznano 8000 rubli kapitału likwidacyjnego. Decyzję podpisał przewodniczący komisji J. Sołowjow i jej członkowie. 19 (31) lipca 1866 r. lubelska komisja do spraw włościańskich sporządziła odpis dla Rządu Gubernialnego.
Odpis dla wsi wydał komisarz 2. okręgu sołtysowi Krasienina, Iwanowi (Janowi) Muzyce. W tabeli jest tylko jeden Muzyka, gospodarz nr 8, Jan, więc to prawdopodobnie ten sam człowiek.
W kolumnie z wyceną powinności każde gospodarstwo 22-morgowe z pierwszych szesnastu numerów ma wpisane 22 ruble, czyli rubel od morgi. Jeśli przy gospodarstwach 15-morgowych jest tak samo, cała wieś miała dawać dworowi 480 rubli rocznie, a 8000 rubli kapitału to szesnaście i dwie trzecie takiej sumy: przy 6 procentach odsetek wychodzi dokładnie 480 rubli. To nasz rachunek, w tabeli nie ma go wprost.
O tym, że wynagrodzenia dla właścicieli ruszyły, pisał w czerwcu 1866 r. „Kurjer Warszawski”. Wśród właścicieli, którym je przesłano, wymieniono właściciela dóbr Krasienin o nazwisku Klawer (imienia w odczycie nie widać). Ogłoszenie umieszcza dobra w powiecie lubelskim, a tabela w lubartowskim; więcej o tej różnicy jest w Historii Krasienina.

Co działo się dalej
Tabela nie kończy się na 1866 r. Dopiski pokazują, jak przez następne ćwierć wieku zmieniały się gospodarstwa i prawa do lasu.
- 1865. Trzy gospodarstwa zmieniły właściciela jeszcze przed zatwierdzeniem tabeli: Andrzej Drozd przekazał swoje Janowi Drozdowi, Franciszek Drozd Sebastianowi Prażmie, a Mateusz Drozd Michałowi Drozdowi.
- 1874. Współwłaściciele majątku Krasienin zawarli z chłopami dobrowolną ugodę, zatwierdzoną przez Gubernialny Urząd do Spraw Włościańskich 16 maja 1874 r. W zamian za prawa do dworskiego lasu i pastwisk wieś dostała na wspólną własność 103 morgi 245 prętów dworskiej ziemi, w granicach zaznaczonych na osobnym planie. Serwituty wygasły.
- 1876. Pomiar ziemi wsi ustalił, że chłopi mają razem 524 morgi 118 prętów: 513 mórg 64 pręty ziemi użytkowej i 11 mórg 54 pręty nieużytków. Użytkowej ziemi wyszło o ponad 33 morgi więcej niż w tabeli z 1866 r. Nowe liczby wpisano do tabeli w miejsce dawnych, które okazały się błędne.
- 1888–1889. Ugodę i pomiar dopisano do tabeli na podstawie postanowienia Lubelskiego Gubernialnego Urzędu do Spraw Włościańskich z 8 kwietnia 1888 r. (nr 1162). Dopisek powstał w marcu 1889 r.
Nazwiska współwłaścicieli majątku z 1874 r. są trudne do odczytania. Wstępnie: Franciszek Bielecki (?), August Kr… (?), Henrietta Leszczyńska i Krzysztof Petri… (?).
Oś czasu
- 26 maja (7 czerwca) 1846. Ukaz chroniący gospodarzy przed usuwaniem z ziemi.
- 19 lutego (2 marca) 1864. Ukaz o uwłaszczeniu chłopów w Królestwie Polskim.
- 1865. Trzej Drozdowie przekazują gospodarstwa.
- 12 (24) maja 1866. Zatwierdzenie tabeli: 480 mórg dla 25 gospodarstw, 8000 rubli dla byłego właściciela.
- 25 czerwca 1866. Ogłoszenie wynagrodzeń dla właścicieli, wśród nich dla właściciela dóbr Krasienin.
- 19 (31) lipca 1866. Odpis tabeli dla Rządu Gubernialnego.
- 16 maja 1874. Zatwierdzenie ugody: 103 morgi 245 prętów ziemi zamiast serwitutów.
- 1876. Pomiar ziemi chłopskiej: 524 morgi 118 prętów.
- 8 kwietnia 1888. Postanowienie Gubernialnego Urzędu do Spraw Włościańskich nr 1162.
- marzec 1889. Dopisek o ugodzie i pomiarze w tabeli.
Czego jeszcze nie wiemy
Tabela otwiera kilka tropów, które da się sprawdzić w archiwach i księgach parafialnych:
- Gdzie są tabele Woli Krasienińskiej, Majdanu Krasienińskiego i Wólki Krasienińskiej? „Słownik geograficzny” podaje, że uwłaszczono tam 19, 10 i 11 osad, a ich tabele powinny być w tym samym zbiorze Archiwum Państwowego w Lublinie (35/168).
- Kim byli współwłaściciele majątku z 1874 r. i jak podzielili dobra po parcelacji z lat 1869–1873?
- Czy zachował się plan ziemi przekazanej wsi w 1874 r. i mapa z pomiaru z 1876 r.?
- Czy sołtys Iwan Muzyka to ten sam człowiek co Jan Muzyka z gospodarstwa nr 8?
- Jak potoczyły się losy rodzin z tabeli? Pomogą księgi metrykalne parafii Krasienin i ich indeksy.
- Jak naprawdę brzmi nazwisko gospodarza nr 26, który w tabeli wygląda na Ziębę?
Jeśli Twoja rodzina jest w tabeli i masz o niej zdjęcia, dokumenty albo opowieści, możesz je podesłać przez stronę Historia.
Źródła
- Archiwum Państwowe w Lublinie, Zbiór tabel likwidacyjnych lubelskiej i siedleckiej guberni (35/168/0), seria 9, sygn. 1630: tabela likwidacyjna wsi Krasienin, trzy egzemplarze (1630/I–III), 20 kart, skany w serwisie Szukaj w Archiwach (stan na 28 października 2026 r.).
- Polish Genealogical Society of America, What Are Liquidation Tables: jak powstawały tabele likwidacyjne.
- „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego”, t. IV, Warszawa 1883, s. 614, hasło Krasienin (odczyt OCR): liczby osad i mórg z uwłaszczenia.
- „Kurjer Warszawski” z 25 czerwca 1866 r., nr 141: ogłoszenie o wynagrodzeniach dla właścicieli.
- Historia Krasienina: uwłaszczenie i wynagrodzenie dla właściciela dóbr.
Komentarze (0)
Nikt jeszcze nie skomentował.