Krasienin w latach wojny: zbrodnie na mieszkańcach
Nie ma opracowania poświęconego w całości wojennym losom Krasienina. Ślady represji są rozproszone: w kronice gminy Niemce, spisanej z relacji zbieranych od 1965 r., w teczkach Okręgowej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Lublinie, w historii szkoły i w książkach o zbrodniach na Lubelszczyźnie. Ten tekst zbiera je w jednym miejscu, przy każdej informacji podając źródło.
Najwięcej ofiar przyniósł 16 sierpnia 1942 r.: niemiecka ekspedycja karna aresztowała w Krasieninie, Majdanie Krasienińskim i okolicznych koloniach 31 osób i wywiozła je na Majdanek, a wróciło ośmiu. Potem było rozstrzelanie pięciu osób koło wiatraka w Stoczku w styczniu 1943 r., zabicie rodziny Drozdów w Woli Krasienińskiej we wrześniu 1943 r. i śmierć kilku mieszkańców w 1944 r.
Główne źródło, kronika Witalisa Grochowskiego, powstała z relacji mieszkańców, a wydano ją dopiero w 2018 r. Autor zastrzega, że nie pisze zawodowo, więc daty i szczegóły z relacji sprzed pół wieku mogą się mylić. Dlatego przy faktach z kroniki tekst często pisze „według kroniki”, a tam, gdzie źródła się różnią albo czegoś nie wiadomo, mówi o tym wprost.
Okupacja: gmina, szkoła, konspiracja
Krasienin znalazł się w Generalnym Gubernatorstwie, w niemieckim powiecie wiejskim Lublin (Kreis Lublin-Land). Według zestawienia w Historii w 1941 r. wieś i sąsiednie kolonie przeniesiono z gminy Samoklęski do gminy Niemce.
Według strony szkoły zajęcia ruszyły z opóźnieniem, 9 października 1939 r. Zarządzeniem władz niemieckich wycofano czytanki do języka polskiego oraz podręczniki do historii i geografii. W 1940 r. okupant nakazał wydać bibliotekę, obrazy historyczne i geograficzne oraz godła państwowe, a pomoce miały zostać zniszczone. Kierownik szkoły, według książki „Ocalić od zapomnienia” Edward Gancarz, część rzeczy ukrył, a Niemcom oddał stare, wykreślone z inwentarza pomoce. Dzieci nie dostawały świadectw na koniec roku. Strona podaje też krótko, że „w łapankach ginęli również uczniowie szkoły”, ale bez nazwisk i dat. O aresztowanych i zabitych nauczycielach jest niżej.
W październiku 1941 r. w szkole w Krasieninie odbył się sześciotygodniowy kurs dla działaczy powiatowych „Rocha”, czyli ruchu ludowego w konspiracji, zakonspirowany jako szkolenie handlowe spółdzielni „Społem”. Kierował nim Edmund Zalewski z Warszawy. Bezpieczeństwa kursu pilnowano: wartownię urządzono w Majdanie Krasienińskim, a na poczcie w Krasieninie założono podsłuch, nad którym czuwał Stanisław Czerwonka ps. „Krzaczek”, przewodniczący „Trójki Rocha” w Krasieninie. Podsłuch wykrył donos do władz niemieckich. Uczestnicy zdążyli się rozjechać, a dwie godziny po wyjeździe ostatnich Niemcy otoczyli szkołę i sprawdzali dokumenty. Nikogo nie aresztowali (Grochowski, s. 30–31).
Z Krasieninem związane były dwie działaczki ruchu ludowego, który w czasie okupacji działał w konspiracji jako Stronnictwo Ludowe „Roch” i Bataliony Chłopskie (BCh). Pierwsza to Irena Kosmowska, późniejsza posłanka, która w 1913 r. otworzyła w Krasieninie szkołę rolniczą dla dziewcząt wiejskich. Według kroniki gminnej mieściła się ona w jej własnym majątku, który Kosmowska przekazała szkole, a według Radia Lublin sfinansowała ją z własnych środków. Szkoła działała do 1939 r. W czasie wojny Kosmowska należała do „Rocha”. Dziś jest patronką szkoły podstawowej w Krasieninie (Wikipedia; Grochowski, s. 102 i 187).
Druga to Helena Brodowska (później Brodowska-Kubicz), która przed wojną uczyła przedmiotów ogólnych w Szkole Przysposobienia Gospodyń Wiejskich w Krasieninie. Nota biograficzna w inwentarzu jej spuścizny podaje, że w czasie okupacji działała w Chłopskiej Organizacji Wolności „Racławice”. W latach 1940–1941 wchodziła na Lubelszczyźnie w skład wojewódzkiej „trójki” SL „Roch” i służyła w Batalionach Chłopskich. „Zagrożona dekonspiracją” uciekła w 1941 r. do Warszawy. Tam zajmowała się m.in. łącznością BCh i pomocą Żydom (Archiwum PAN w Warszawie, zespół III-311, inwentarz).
Zdarzenia
Marzec i maj 1941: wywłaszczeni rolnicy, aresztowany nauczyciel
W marcu 1941 r. za niedostarczanie kontyngentów rolnych wywłaszczono z gospodarstw 13 rolników z gminy Niemce i wywieziono ich do obozu pracy koło Włodawy, w Krychowie. Wśród nich był Jan Gąsior z Woli Krasienińskiej, byli też rolnicy z kolonii Krasienin i okolic. Rodziny musiały opuścić domy i szukać schronienia u krewnych lub znajomych. Pod koniec maja wszyscy pojawili się znów w okolicy: ucieczkę zorganizował Gąsior, najodważniejszy z grupy. Po powrocie ukrywali się przed władzami (Grochowski, s. 29–30).
W maju 1941 r. aresztowano nauczyciela Kamińskiego, organizatora BCh w Woli Krasienińskiej. Gestapowcy zamordowali go na Zamku w Lublinie. Aresztowano też listonosza z poczty w Krasieninie, nazwiskiem Szwab, który mieszkał w Woli Krasienińskiej, i listonosz podzielił los Kamińskiego (Grochowski, s. 30).
16 sierpnia 1942 r.: ekspedycja karna i Majdanek
16 sierpnia 1942 r. do Krasienina i Majdanu Krasienińskiego przyjechała niemiecka ekspedycja karna i zaczęła masowo aresztować mężczyzn we wsiach i okolicznych koloniach. Według kroniki gminnej aresztowania były odwetem za działalność partyzantów i za pomoc, jakiej udzielała im miejscowa ludność. We wszystkich budynkach robiono rewizje, a stodołę pełną zboża przestrzeliwano z karabinów, bo Niemcy sądzili, że ukrywają się w niej Żydzi.
Dwaj młodzi chłopcy, bracia Mieczysław (15 lat) i Józef (17) Majowie, uciekli z pola do domu i ukryli się w skrytce pod łóżkiem w kuchni. Niemcy otoczyli dom, znaleźli ich, pobili kijami i aresztowali. Jeńca radzieckiego, który ukrywał się u Czesława Wiatra, zastrzelono na miejscu.
Kronika mówi o 31 aresztowanych i jednym zastrzelonym na miejscu; nazwisk siedmiu aresztowanych nie udało się ustalić. Wszystkich wywieziono do obozu koncentracyjnego na Majdanku. Gdy Niemcy odjeżdżali, kobiety biegły za nimi i płacząc prosiły o zwolnienie mężów, synów i braci, a Niemcy ze śmiechem strzelali im pod nogi. Aresztowanych pędzono na Majdanek pieszo, Niemcy jechali na motocyklach. Po kilkunastu tygodniach z obozu wróciło osiem osób, a pozostałych, według kroniki, wymordowano w ciągu kilku miesięcy.
Tylko o niektórych wiadomo, jak zginęli. Jan Błach, chory, wyszedł nocą z baraku, bo chodzenie po placu przynosiło mu ulgę w gorączce, i zastrzelił go wartownik. Michała Błacha zastrzelił wartownik, gdy czołgał się do kopca z brukwią, żeby zaspokoić głód kilku przyjaciół. Czesław Czerwonka schował się w stercie słomy na uboczu, ale zauważył go wartownik i Czerwonka zginął. Mieczysław Maj zmarł na Majdanku 1 września 1942 r.
Kronika podaje 24 nazwiska (Grochowski, s. 38–40):
- Zginęli lub zmarli na Majdanku (10): z Krasienina Czesław Czerwonka, Wojciech Gwiazda, Józef Maj, Mieczysław Maj, Edward Prażmo, Eugeniusz Prażmo, Tadeusz Prażmo i Stanisław Zięba; z Majdanu Krasienińskiego Jan Błach i Michał Błach.
- Nie wrócili (7): Antoni Kubiak z kolonii Krasienin; z Majdanu Krasienińskiego Jan Fronczak, Stanisław Pietrzak, Bolesław Staszek (17 lat), Czesław Stefaniak i Stanisław Zając; Bolesław Bogusław ze Smug.
- Wrócili (7 z 8): z Krasienina Józef Bogusław, Franciszek Drozd, Tadeusz Janiak i Tadeusz Wiater; z kolonii Krasienin Aleksander Misiurek i Franciszek Misiurek; z Majdanu Krasienińskiego Andrzej Drozd.
Teczka IPN Lu 284/942 opisuje aresztowanie w 1942 r. czterech mieszkańców Majdanu Krasienińskiego i osadzenie ich na Majdanku; z nazwiska wymieniony jest Jan Błach. To zgadza się z kroniką. Inną datę tego zdarzenia, 12 września 1942 r., podaje Stanisław Jastrzębski. O tej rozbieżności jest niżej.
18 stycznia 1943 r.: rozstrzelani koło wiatraka w Stoczku
18 stycznia 1943 r. żandarmi niemieccy przyjechali z Lublina i aresztowali pięciu mieszkańców okolicy. Wszystkich wyprowadzono koło wiatraka w Stoczku i rozstrzelano. Kronika nie podaje, za co ich aresztowano (Grochowski, s. 46). Byli to:
- Franciszek Drozd, 20 lat, kolonia Krasienin;
- Józef Woch, 20 lat, Stoczek;
- Józef Kowalski, 37 lat, Wola Krasienińska;
- Jan Gąska ps. „Smutny”, członek BCh, 43 lata, kolonia Krasienin;
- Stanisław Misiurek, 45 lat, Wola Krasienińska.
6 maja 1943 r.: zastrzelony nauczyciel
Według strony szkoły, a także książki „Ocalić od zapomnienia”, nauczyciel Adam Godlewski został zastrzelony 6 maja 1943 r. po zajęciach. Strona nie podaje, kto strzelał ani z jakiego powodu (Historia szkoły; Grochowski, s. 203).
Kronika gminna opisuje pod tą samą datą wykonanie w Krasieninie wyroku konspiracyjnego Sądu Cywilnego BCh: oddział BCh z Garbowa zastrzelił „agentów gestapo”, nauczyciela o inicjale G. i kobietę, z którą mieszkał. W ich mieszkaniu miano znaleźć listę z nazwiskami ludzi z okolicznych wsi. Kronika nie podaje pełnego nazwiska ani dowodów oskarżenia (Grochowski, s. 50).
Data, wieś i zawód się zgadzają, ale z samych tych zgodności nie wynika, że obie relacje dotyczą tej samej osoby. Zarzut współpracy z gestapo zapisano w kronice po latach, na podstawie relacji. Nie znamy dokumentu, który by go potwierdzał albo obalał, dlatego tekst nie rozstrzyga, kim był zabity i za co zginął.
Aresztowani nauczyciele i śmierć Józefa Hopkały
Ta sama strona szkoły podaje, że w czasie wojny aresztowano kilku nauczycieli krasienińskiej szkoły. Jednym z nich był Józef Hopkała, który kierował szkołą w 1932 r. Wywieziono go do Auschwitz i tam zmarł. Daty aresztowania ani śmierci strona nie podaje.
3 września 1943 r.: rodzina Drozdów w Woli Krasienińskiej
W nocy z 2 na 3 września 1943 r. w sąsiednim Nasutowie, przy sklepie Marczaka, doszło do starcia oddziału AK z Niemcami; zginęli ludzie po obu stronach. W odwecie niemiecka policja (Schutzpolizei) spacyfikowała wieś: podpalono wiatrak, wyciągano mężczyzn z domów i zatrzymano kilkanaście osób, które poprowadzono w stronę Lasów Kozłowieckich i tam rozstrzelano. Dwóch rannych przeżyło.
Po tej egzekucji Niemcy zmusili chłopca służącego u Marczaka, żeby zaprowadził ich do rodziny Marczaka w Woli Krasienińskiej. Tam zastrzelili:
- Szymona Drozda, rolnika, 49 lat;
- Helenę Drozd, żonę Szymona, 46 lat;
- Tadeusza Drozda, ich syna, 18 lat;
- Czesława Urbasia, parobka Marczaków, 20 lat.
Drozdów zabito, bo byli kuzynami Marczaków (Grochowski, s. 58–60).
18 września 1943 r.: Stefan Cichowski
Kronika notuje krótko: 18 września 1943 r. zastrzelono Stefana Cichowskiego, mieszkańca Krasienina. Sprawcy i tło zabójstwa są nieznane (Grochowski, s. 61).
1944: rewizje, obławy i zabici w lipcu
- Połowa kwietnia. Do Krasienina przyjechali na motocyklach Niemcy. W zabudowaniach rolnika Jana Barana znaleźli podczas rewizji broń palną. Barana pobili i rozstrzelali (Grochowski, s. 67).
- Koniec maja. W czasie niemieckiej obławy w Lasach Kozłowieckich schwytano chłopów z podwodami i sprzętem partyzanckim. Jana Prażmę spod Garbowa i Józefa Nadulskiego z Wólki Krasienińskiej Niemcy rozstrzelali od razu w lesie. Jana Kubiaka, Jana Skrobańskiego i Eugeniusza Kucharczyka z kolonii Krasienin puszczono do domów, gdy wyjaśnili, że przyjechali po drzewo, a ktoś ze służby leśnej to potwierdził. Niemcy spalili wiatrak w Stoczku (Grochowski, s. 71–72).
- 10 lipca. W niemieckiej zasadzce na drodze z Krasienina do Samoklęsk zginął Józef Drozd ps. „Dolar”, jadący z oddziałem BCh na odprawę (Grochowski, s. 75).
- 11 lipca. Podczas niemieckiej obławy w Majdanie Krasienińskim zginął 18-letni partyzant BCh Stanisław Błach. Towarzyszący mu Józef Małek, ranny w nogę, uciekł. Obaj wracali z narady w Kawce (Grochowski, s. 76).
- Połowa lipca. Oddział BCh zaatakował majątek Wygoda, administrowany przez SS. Następnego dnia Niemcy w odwecie spalili w Majdanie Krasienińskim kilkanaście zabudowań, przeszukali wieś i zastrzelili Edwarda Majewskiego, „małego chłopca”, który ze strachu uciekał w pole (Grochowski, s. 76).
22 lipca 1944 r.: koniec okupacji
22 lipca 1944 r. do gminy Niemce weszły wojska radzieckie, a kolumny czołgów jechały tego dnia w stronę Nasutowa i Krasienina. Dzień później oddziały BCh, AL i AK zaatakowały w okolicy Samoklęsk, Osówki i Krasienina wycofujących się Niemców: zabito ponad 14, a ponad 80 wzięto do niewoli (Grochowski, s. 77–78). W lipcu w Krasieninie odbył się wiec z okazji wyzwolenia (podpis zdjęcia w książce, s. 116).
Irena Kosmowska: aresztowanie i śmierć w Berlinie
Kosmowska nie mieszkała w czasie wojny w Krasieninie, ale łączy się z nim jak mało kto. Według portalu dzieje.pl gestapo aresztowało ją w nocy z 18 na 19 lipca 1942 r. w jej mieszkaniu w Warszawie, razem z osobami, którym pomagała. Z Pawiaka trafiła do obozu pracy w Mahlow pod Berlinem. Według kroniki gminnej została tam ranna podczas alianckiego bombardowania i znalazła się w berlińskim szpitalu, gdzie zastało ją wyzwolenie w maju 1945 r. Zmarła w Berlinie 21 sierpnia 1945 r., według dzieje.pl z powodu ciężkich warunków obozowych i obrażeń z bombardowania. W styczniu 1961 r. jej szczątki sprowadzono do Polski i pochowano na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach (por. Wikipedia; Grochowski, s. 102).
Po wojnie: 25 czerwca 1945 r.
To już czas po zakończeniu wojny, ale zdarzenie mieści się w tym samym ciągu. Według zestawienia w Historii 25 czerwca 1945 r. w Krasieninie zastrzelono Jana Drozda. Tajny wykaz urzędu bezpieczeństwa przypisuje zabójstwo oddziałowi Kazimierza Woźniaka „Szatana”. Rafał Wnuk („Lubelski Okręg AK, DSZ i WiN 1944–1947”, Warszawa 2000) pisze natomiast, że zabili go partyzanci z oddziału „Chłopickiego”, a oddział „Szatana” jeszcze wtedy nie istniał. Zestawienie powołuje się też na wydawnictwo „Akcje oddziałów »Zapory« w tajnych raportach UB-MO” (Lublin 1996, s. 176). Tych publikacji nie udało się sprawdzić bezpośrednio. Okoliczności i motyw zabójstwa nie są znane.
Gdzie źródła się nie zgadzają
12 września czy 16 sierpnia 1942 r.
Stanisław Jastrzębski w książce „Ludobójstwo nacjonalistów ukraińskich na Polakach na Lubelszczyźnie w latach 1939–1947” (Wrocław 2007, s. 47–48) pisze pod hasłem „Krasienin”, że 12 września 1942 r. hitlerowcy wspólnie z nacjonalistami ukraińskimi w niemieckiej służbie napadli na wieś i zamordowali pięciu mężczyzn: Jana Błachę, Bolesława Staszka, Stanisława Zająca, mężczyznę o nazwisku Pietrzak (bez imienia) i Bolesława Bogusława. Pierwszych czterech nazywa mieszkańcami „Woli Krosieńskiej”, a Bogusława mieszkańcem wsi „Sznugi”. Jako źródło podaje Z. J. Hirsza (przypis 5).
Kronika gminna nie zna takiego dnia. Zna za to listę aresztowanych 16 sierpnia 1942 r., a na niej wszystkie pięć nazwisk: Jan Błach, Bolesław Staszek, Stanisław Zając i Stanisław Pietrzak z Majdanu Krasienińskiego oraz Bolesław Bogusław ze Smug. Według kroniki wszyscy trafili na Majdanek: Jan Błach tam zginął, pozostali czterej nie wrócili. „Sznugi” to więc najpewniej Smugi.
Wszystko wskazuje, że Jastrzębski opisuje tych samych ludzi, ale z inną datą, wsią i okolicznością śmierci: napad na wieś zamiast obławy i wywózki na Majdanek. Za wersją kroniki przemawia teczka IPN Lu 284/942 z nazwiskiem Jana Błacha. Do końca rozstrzygną to akta IPN i księga zgonów parafii. Różnią się też sprawcy: kronika pisze o niemieckiej ekspedycji karnej i nie wspomina o Ukraińcach.
Edward Majewski: 1942 czy 1944
Jastrzębski pisze pod hasłem „Majdan Krasieniński”, że tego samego 12 września 1942 r. Niemcy z nacjonalistami ukraińskimi bez żadnego powodu zastrzelili 17-letniego Edwarda Majewskiego (przypis 6: akta Okręgowej Komisji w Lublinie, sygn. 420/6). Kronika zna Edwarda Majewskiego z Majdanu Krasienińskiego pod datą lipca 1944 r.: zastrzelili go Niemcy w odwecie za atak na majątek Wygoda, a kronika nazywa go „małym chłopcem”. Imię, nazwisko i wieś się zgadzają, więc możliwe, że to jedna osoba i któraś z dat jest błędna. Na liście z 16 sierpnia 1942 r. 17 lat mają natomiast Bolesław Staszek (z Majdanu) i Józef Maj (z Krasienina). Wiek i datę potwierdzi księga zgonów.
10 września 1943 r. czy 16 sierpnia 1942 r.
Katalog IPN opisuje teczkę Lu 284/943 jako dotyczącą aresztowania sześciu mieszkańców Krasienina przez gestapo 10 września 1943 r. i osadzenia ich na Majdanku. Z nazwiska wymieniony jest tylko Józef Maj. Kronika zna Józefa Maja z Krasienina, ale jako aresztowanego 16 sierpnia 1942 r., który zginął na Majdanku. Możliwe, że to ta sama osoba, a w katalogu jest błędny rok, ale równie dobrze może chodzić o inną sprawę. Teczka ma dwa tomy po 7 kart, więc jej treść pokaże więcej.
Co obejmuje teczka Lu 284/489
Akta IPN Lu 284/489 (dawne sygnatury Ds. 413/67 i Sn 8/19/69) dotyczą „egzekucji dokonanych przez Niemców w latach 1942–1943 na mieszkańcach m. Krasienin, pow. Lublin”. Postępowanie trwało od 1967 do 1972 r., a teczka liczy 15 kart. Katalog nie podaje nazwisk. Opis pasuje do rozstrzelania pięciu osób w Stoczku (18 stycznia 1943 r.) i do zabicia rodziny Drozdów (3 września 1943 r.), ale to tylko przypuszczenie.
Dwóch Franciszków Drozdów
Na liście z 16 sierpnia 1942 r. jest Franciszek Drozd z Krasienina, który wrócił z Majdanka. Wśród rozstrzelanych w Stoczku 18 stycznia 1943 r. jest 20-letni Franciszek Drozd z kolonii Krasienin. Kronika nie mówi, czy to ta sama osoba.
Pamięć: groby, pomniki, tablice
W przejrzanych źródłach nie ma wzmianki o mogile, pomniku ani tablicy poświęconej ofiarom obławy z 16 sierpnia 1942 r., rozstrzelanym w Stoczku ani rodzinie Drozdów. Nie znaczy to, że ich nie ma. Takie miejsca często nie trafiają do żadnej bazy internetowej.
Pod kościołem w Krasieninie stoi pomnik, na którym według pamięci mieszkańców wypisano nazwiska poległych. Jego zdjęć ani opisu nie udało się znaleźć w internecie, także w bazie IPN „Mapy pamięci”. Nie wiemy, które z nazwisk z tego artykułu się na nim znajdują.
Najbardziej widocznym upamiętnieniem kogoś z tej historii jest dziś imię szkoły. 17 października 1973 r. dyrektor Adam Brzozowski wystąpił o nadanie jej imienia Ireny Kosmowskiej i dziś placówka nazywa się Szkoła Podstawowa im. Ireny Kosmowskiej w Krasieninie (Historia szkoły). Sama Kosmowska spoczywa od 1961 r. na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie.
Oś czasu
- 9 X 1939. Szkoła zaczyna rok z opóźnieniem; Niemcy wycofują polskie czytanki i podręczniki do historii i geografii (strona szkoły).
- 1940. Nakaz wydania biblioteki, obrazów i godeł; kierownik ukrywa część zbiorów (strona szkoły).
- III 1941. 13 rolników z gminy Niemce wywłaszczonych i wywiezionych do obozu pracy w Krychowie; pod koniec maja uciekają (Grochowski, s. 29–30).
- V 1941. Aresztowanie nauczyciela Kamińskiego i listonosza Szwaba, obaj giną (Grochowski, s. 30).
- X 1941. W szkole w Krasieninie kurs działaczy „Rocha”, zakonspirowany jako szkolenie handlowe (Grochowski, s. 30–31).
- 1941. Krasienin przechodzi z gminy Samoklęski do gminy Niemce (Historia).
- 18/19 VII 1942. Gestapo aresztuje w Warszawie Irenę Kosmowską (dzieje.pl).
- 16 VIII 1942. Ekspedycja karna w Krasieninie i Majdanie Krasienińskim: 31 aresztowanych, wszyscy na Majdanek, wraca ośmiu (Grochowski, s. 38–40; IPN Lu 284/942).
- 18 I 1943. Pięciu mieszkańców rozstrzelanych koło wiatraka w Stoczku (Grochowski, s. 46).
- 6 V 1943. Zastrzelony nauczyciel z krasienińskiej szkoły (strona szkoły; Grochowski, s. 50 i 203).
- 3 IX 1943. Rodzina Drozdów i parobek zastrzeleni w Woli Krasienińskiej (Grochowski, s. 60).
- 18 IX 1943. Zastrzelony Stefan Cichowski, sprawcy nieznani (Grochowski, s. 61).
- połowa IV 1944. Rozstrzelany Jan Baran (Grochowski, s. 67).
- koniec V 1944. Obława w Lasach Kozłowieckich, rozstrzelani Jan Prażmo i Józef Nadulski (Grochowski, s. 71–72).
- lipiec 1944. Giną Józef Drozd „Dolar”, Stanisław Błach i Edward Majewski (Grochowski, s. 75–76).
- 22 VII 1944. Wojska radzieckie wkraczają do gminy Niemce (Grochowski, s. 78).
- 25 VI 1945. W Krasieninie zastrzelony Jan Drozd (Historia).
- 21 VIII 1945. Irena Kosmowska umiera w Berlinie (dzieje.pl; Grochowski, s. 102).
- 1967–1972. Okręgowa Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich w Lublinie prowadzi trzy sprawy dotyczące Krasienina i Majdanu Krasienińskiego (IPN Lu 284/489, 942 i 943).
Pytania otwarte
- Kim było siedmiu aresztowanych 16 sierpnia 1942 r., których nazwisk kronika nie podaje, i który z nich był ósmym powracającym z Majdanka?
- Czy pięciu mężczyzn z książki Jastrzębskiego to ci sami ludzie, których kronika podaje z obławy 16 sierpnia 1942 r.? Kiedy i jak naprawdę zginęli Jan Błach, Bolesław Staszek, Stanisław Zając, Pietrzak i Bolesław Bogusław?
- Kiedy zginął Edward Majewski i ile miał lat?
- Kogo dotyczą teczki IPN Lu 284/489 i Lu 284/943? Czy w Lu 284/943 chodzi o Józefa Maja z obławy z 1942 r.?
- Czy Franciszek Drozd rozstrzelany w Stoczku to ten sam, który wrócił z Majdanka?
- Kim był nauczyciel zastrzelony 6 maja 1943 r. i co o nim mówią dokumenty?
- Kiedy aresztowano Józefa Hopkałę i kiedy zmarł w Auschwitz? Którzy uczniowie zginęli w łapankach?
- Kto zastrzelił Stefana Cichowskiego (18 września 1943 r.) i Jana Drozda (25 czerwca 1945 r.)?
- Gdzie pochowano ofiary i czy gdzieś jest tablica z ich nazwiskami?
W przejrzanych źródłach nie ma nic o żydowskich mieszkańcach Krasienina ani o ukrywaniu Żydów we wsi. Kronika wspomina tylko, że 16 sierpnia 1942 r. Niemcy przestrzeliwali stodołę w poszukiwaniu ukrywanych Żydów, i że latem 1942 r. żandarmi wymordowali około 140 Żydów z obozu ukrywających się w pobliskich Lasach Kozłowieckich („Bratnik”). To osobny temat do sprawdzenia.
Odpowiedzi warto szukać tutaj:
- Oddziałowe Archiwum IPN w Lublinie. Teczki Okręgowej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Lublinie: Lu 284/489, Lu 284/942, Lu 284/943 t. 1 i t. 2, razem 40 kart. Do tego IPN Lu 502/25, uzupełnienie rejestru miejsc i faktów zbrodni hitlerowskich na terenie powiatu Lublin (114 kart). Inwentarz pokazuje tylko opisy, a treść można obejrzeć w czytelni archiwum po złożeniu wniosku o udostępnienie.
- Przypisy 5 i 6 u Jastrzębskiego. Z. J. Hirsz, „Lata wojny i okupacji 1939–1944” (bez roku i miejsca wydania) oraz akta Okręgowej Komisji w Lublinie, sygn. 420/6. Wskażą, skąd autor wziął nazwiska i daty.
- Księgi zgonów parafii Krasienin z lat 1942–1944. Mogą być w parafii, w urzędzie stanu cywilnego albo w Archiwum Państwowym w Lublinie. Starsze akta tej parafii (1810–1911) są w archiwum w zespole 35/1847.
- Kronika szkoły i kronika parafialna. Książka „Ocalić od zapomnienia” powołuje się na kronikę Szkoły Podstawowej w Krasieninie.
- J. Fajkowski, J. Religa, „Zbrodnie hitlerowskie na wsi polskiej 1939–1945”, Warszawa 1981. Obszerny wykaz zbrodni na wsiach, do którego odsyła Jastrzębski przy innych miejscowościach. Warto sprawdzić, czy jest tam Krasienin.
- Państwowe Muzeum na Majdanku, Muzeum Auschwitz-Birkenau i Arolsen Archives. Zapytania o osoby z list, w tym o Józefa Hopkałę. Arolsen Archives mają wyszukiwarkę internetową.
- Baza strat osobowych i ofiar represji (straty.pl). Nazwiska z list w tym artykule.
- Archiwum PAN w Warszawie, zespół III-311 (Helena Brodowska-Kubicz). Materiały i wspomnienia o ruchu ludowym w czasie okupacji (j. 74 i 76) oraz materiały o pomocy Żydom (j. 133).
- Archiwum Historii Mówionej Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” (teatrnn.pl). Relacje świadków z Lubelszczyzny.
Jeśli w rodzinie przetrwały zdjęcia, listy, nazwiska ofiar albo relacje o tamtych dniach, napisz do nas przez stronę Historia.
Źródła i literatura
- W. Grochowski, „Kronika. Gmina Niemce w czasach II wojny światowej”, w: „Ocalić od zapomnienia”, Niemce 2018, s. 29–31, 38–40, 46, 50, 58–61, 67, 71–72, 75–78, 102, 116, 187 i 203. Tekst publikacji na stronie Gminy Niemce. Kronika powstała z relacji zbieranych od 1965 r.
- S. Jastrzębski, „Ludobójstwo nacjonalistów ukraińskich na Polakach na Lubelszczyźnie w latach 1939–1947”, Wrocław: Nortom 2007, s. 47–48 (PDF w Śląskiej Bibliotece Cyfrowej).
- Oddziałowe Archiwum IPN w Lublinie, zespół Okręgowa Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich w Lublinie 1965–1984: IPN Lu 284/489 (egzekucje na mieszkańcach Krasienina 1942–1943, akta z lat 1967–1972, 15 k.), IPN Lu 284/942 (aresztowanie czterech mieszkańców Majdanu Krasienińskiego 1942, akta z lat 1968–1971, 11 k.), IPN Lu 284/943 t. 1 i t. 2 (aresztowanie sześciu mieszkańców Krasienina 10 IX 1943, akta z 1971 r., po 7 k.), IPN Lu 502/25 (rejestr miejsc i faktów zbrodni hitlerowskich na terenie powiatu Lublin, uzupełnienie, 114 k.). Tylko opisy z inwentarza, treści teczek nie sprawdzono.
- Archiwum PAN w Warszawie, zespół III-311 Helena Brodowska-Kubicz, inwentarz (PDF).
- R. Wnuk, „Lubelski Okręg AK, DSZ i WiN 1944–1947”, Warszawa 2000 (cytowane za krasienin.pl).
- „Akcje oddziałów »Zapory« w tajnych raportach UB-MO”, Lublin 1996, s. 176 (cytowane za krasienin.pl).
- Szkoła Podstawowa im. Ireny Kosmowskiej w Krasieninie, Historia szkoły.
- krasienin.pl: Historia.
- Irena Kosmowska, dzieje.pl.
- Irena Kosmowska, Wikipedia (ang.).
- Kobiety w polityce na Lubelszczyźnie uczestniczyły w niej już w XVII wieku, Radio Lublin, 2025.
- Powiat lubelski: Irena Kosmowska i jej szkoła w Krasieninie, ias24.eu, 2013.
- Zdjęcie na górze strony: cmentarz parafialny w Krasieninie, fot. Ania Poleszak, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0 PL.
Komentarze (0)
Nikt jeszcze nie skomentował.