Miasto Łosiów, którego nie było. Krasienin i przywilej z 1779 roku
20 maja 1779 r. w Warszawie król Stanisław August podpisał przywilej dla wojewody Feliksa Antoniego Łosia: wolno mu było założyć w jego wsi Krasienin miasteczko na prawie magdeburskim, z dwunastoma jarmarkami w roku. Na końcu dokumentu skreślono nazwę, jaką miało nosić nowe miasto: Łosiów.
Lokacji nie przeprowadzono, a Krasienin do dziś jest wsią. Przywilej leży w Archiwum Państwowym w Lublinie, ale w sieci nie ma jeszcze jego skanu. Ten tekst zbiera, co o tej sprawie mówią książki i archiwa, i pokazuje, gdzie źródła sobie przeczą.
Otwarte miasteczko w XVII wieku
Najstarsza znana wzmianka o Krasieninie jako miasteczku pochodzi z dziennika podróży Ulryka Werduma z lat 1670–1672. Wcześniejsze źródła znają go tylko jako wieś: w XV w. należał do Konińskich, a na mapie Korony z drugiej połowy XVI w. jest wsią szlachecką.
„Słownik geograficzny Królestwa Polskiego” (1883, t. IV, s. 614) pisze, że Werdum (w Słowniku: Verdum) w swoim dzienniku podróży „nazywa K. otwartem miasteczkiem, mającem kościół murowany”. „Otwarte” oznacza po prostu osadę bez murów obronnych. Przewodnik „Lubelszczyzna” Stanisława Turskiego i Marka Wyszkowskiego dodaje z tej samej relacji drewniany, ale porządnie zbudowany dwór szlachecki i kamienny kościół w stylu włoskim. Jako ówczesnego właściciela wymienia wojewodę płockiego Samuela Prażmowskiego, ale to jedyne źródło tej wiadomości.
Kościół, o którym pisał Werdum, stoi do dziś. Zbudowano go w latach 1635–1653, gdy dobra należały do Michałowskich, a strona gminy Niemce przypisuje fundację Mariannie Michałowskiej. Po zniszczeniach odnowiono go i w 1745 r. konsekrowano.
Nie wiadomo, czy Werdum użył słowa „miasteczko” w sensie prawnym. W jego niemieckim oryginale mogło stać określenie osady targowej, a nie miasta z prawami. Rozstrzygnie to dopiero lektura pełnego wydania dziennika.
Przywilej z 1779 roku
Przywilej zachował się w oryginale, z podpisem króla i wielką pieczęcią koronną. Leży w Archiwum Państwowym w Lublinie, w Archiwum Łosiów, pod sygnaturą 35/80/0/1.2.3.3.6/467. Skanu nie ma w sieci, jest tylko opis jednostki.
Wystawiono go w Warszawie 20 maja 1779 r. Król pozwalał w nim wojewodzie Feliksowi Antoniemu Łosiowi założyć w jego wsi Krasienin miasteczko na prawie magdeburskim. Według opisu w archiwum dokument określał też ustrój miasta, dni targowe i 12 jarmarków w roku. Na końcu jest przekreślona uwaga, że miasteczko ma się nazywać Łosiów, od nazwiska właściciela. Dlaczego ją skreślono, nie wiadomo.
Dokument znał T. Mencel: wspomina go w artykule o Kajetanie Morozewiczu i cytuje pod dawną sygnaturą Zbiór Łosiów, III-10a.
Prawo magdeburskie dawało miastu własny samorząd i sąd: wójta, radę i ławników. Dwanaście jarmarków to średnio jeden w miesiącu, a każdy przynosiłby właścicielowi dochód z opłat targowych. Przywileje miejskie nie były wtedy rzadkością, bo wielu właścicieli ziemskich liczyło na dochody z handlu i rzemiosła.
Adresat przywileju, Feliks Antoni Łoś herbu Dąbrowa (1737–1804), był wojewodą pomorskim i kolekcjonerem. Należały do niego dobra krasienińskie wraz z Jakubowicami Konińskimi, ale jego główna rezydencja stała w Narolu na Roztoczu i tam zmarł. Późniejsze opisy nazywają go hrabią, lecz tytuł hrabiego galicyjskiego dostał od cesarza Józefa II dopiero w 1782 r., więc w 1779 r. hrabią jeszcze nie był.
Dlaczego miasta nie było
Źródła podają dwie wersje i trzeba je rozdzielić. Lepiej udokumentowana jest wersja archiwalna: przywileju nie wykorzystano, bo Łosiowie popadli w kłopoty finansowe.
Tak pisze Mencel, a kłopoty widać w dokumentach z lat 90. XVIII w. Łoś pożyczył od braci Mikołaja i Kazimierza Morozewiczów ponad 120 tys. zł pod zastaw dóbr. Od 1793 r. Mikołaj trzymał w posesji Jakubowice jako odsetki od długu, a od 1795 r. Kazimierz trzymał Krasienin do czasu spłaty. Mimo kilku nakazów Łoś nie spłacił długu i zobowiązał się oddać całą sumę 8 stycznia 1797 r., pod groźbą licytacji zastawionych dóbr. Dzień wcześniej zawarto ugodę.
7 stycznia 1797 r., przed sądem szlacheckim we Lwowie, Łoś sprzedał Mikołajowi Morozewiczowi Krasienin, Antokol (Wólkę Krasienińską), Majdan i Jakubowice Konińskie za 477 800 zł. Nowy właściciel przejął ponad 10 tys. mórg, patronat nad kościołem i obowiązek utrzymania szpitala dla ubogich. Więcej o tej sprzedaży jest w Historii Krasienina.
Przewodnik Turskiego i Wyszkowskiego opowiada to inaczej. Według niego miasto podupadło przez wojnę z Rosją, rozbiory i kampanię napoleońską, a dobra przeszły na Morozewiczów w 1794 r.
Ta wersja zakłada, że miasto zdążyło powstać, ale nie wiadomo, na czym się opiera. Rok 1794 może wynikać z tego, że Morozewiczowie trzymali już wtedy Jakubowice w posesji, ale dobra kupili dopiero w 1797 r. Kampanie napoleońskie przypadły zaś na czasy, gdy Krasienin należał już do Morozewiczów.
Za wersją Mencla przemawia spis z 1787 r., o którym niżej. Sam przywilej nie mówi, czy lokację zaczęto. Pokazałyby to dopiero ślady prób: wytyczony rynek, osadzeni rzemieślnicy, odbyte jarmarki. Takich śladów na razie nie znamy.
Spis z 1787 roku: nadal wieś
Osiem lat po przywileju spis ludności diecezji krakowskiej wymienia Krasienin jako wieś. W wydaniu spisu miasta mają skrót „m.”: na wycinku poniżej są m. Firlej i m. Kamionka, a Krasienin takiego oznaczenia nie ma.

We wsi mieszkały wtedy 473 osoby wyznania katolickiego: 123 mężczyzn, 114 kobiet i 236 dzieci. Spis notuje też 22 Żydów: 7 mężczyzn, 6 kobiet i 9 dzieci. Parafia składała się w spisie z Krasienina i Wólki Krasienińskiej i należała do dekanatu parczewskiego.
Dwa lata po przywileju, w 1781 r., parafię wizytowano. Wizytacja podaje 336 osób przystępujących do komunii wielkanocnej, 33 chrzty, 4 śluby i 12 pogrzebów. Jej protokół jest w archiwum archidiecezji lubelskiej (u Kumora: ADL, A nr 104) i to najbliższy w czasie opis parafii po przywileju. Czy nazywa Krasienin miastem i wspomina o jarmarkach, tego nie wiemy.
W XIX wieku już tylko wieś
W XIX-wiecznych spisach Krasienin występuje wyłącznie jako wieś. Tabela miejscowości Królestwa Polskiego z 1827 r. odnotowuje wieś prywatną z 48 domami. Liczba mieszkańców różni się w zależności od źródła: 434 według „Słownika geograficznego”, 438 według strony gminy Niemce, a w odczycie OCR tabeli pojawia się 454.
Tak samo w tabeli likwidacyjnej z uwłaszczenia, zatwierdzonej w 1866 r.: Krasienin to tam „селеніе”, czyli osada, wieś, w gminie Starościn. O tej tabeli jest osobny artykuł: Kto dostał ziemię w 1864 roku.
„Słownik geograficzny” z 1883 r. opisuje Krasienin jako wieś i folwark w gminie Samoklęski, z parafią liczącą 773 dusze. O przywileju z 1779 r. milczy, a o miasteczku wspomina tylko za Werdumem.

Oś czasu
- 1407. Pierwsza wzmianka: Marcin Koniński z Krasienina (Gmina Niemce).
- 1460. Jakub Koniński eryguje parafię (Gmina Niemce).
- 2. poł. XVI w. Wieś szlachecka w powiecie lubelskim (Historia).
- 1635–1653. Budowa murowanego kościoła (Historia).
- poł. XVII w. Dobra należą do Michałowskich (Gmina Niemce).
- 1670–1672. Werdum nazywa Krasienin „otwartem miasteczkiem” (Słownik geograficzny, t. IV, s. 614).
- 20 maja 1779. Przywilej Stanisława Augusta, Warszawa: miasteczko na prawie magdeburskim, 12 jarmarków, skreślona nazwa „Łosiów” (AP Lublin, 35/80/0/1.2.3.3.6/467; Mencel 1980, s. 9).
- 1781. Wizytacja parafii: 336 osób u komunii wielkanocnej, 33 chrzty, 4 śluby, 12 pogrzebów (Kumor 1977, s. 268).
- 1782. Feliks Antoni Łoś zostaje hrabią galicyjskim (Gmiterek 2025).
- 1787. Spis ludności: Krasienin bez oznaczenia miasta, 473 katolików i 22 Żydów (Kumor 1979, s. 258).
- 1793. Mikołaj Morozewicz trzyma w posesji Jakubowice (Mencel 1980, s. 8).
- 1795. Kazimierz Morozewicz trzyma w posesji Krasienin (Mencel 1980, s. 8).
- 7 stycznia 1797. Mikołaj Morozewicz kupuje dobra za 477 800 zł (Mencel 1980, s. 8).
- 1827. Wieś prywatna, 48 domów (Historia).
- 1866. Tabela likwidacyjna: Krasienin to „селеніе”, czyli wieś (Kto dostał ziemię w 1864 roku).
- 1883. „Słownik geograficzny”: wieś i folwark, o przywileju ani słowa (Słownik geograficzny, t. IV, s. 614).
Co wiemy na pewno, a co jest sporne
Pewne, bo potwierdzają to dokumenty:
- W 1779 r. Krasienin dostał przywilej miejski: oryginał jest w Archiwum Państwowym w Lublinie (35/80/0/1.2.3.3.6/467), a wspomina go Mencel.
- Przywilej wystawiono w Warszawie 20 maja 1779 r. na wojewodę Feliksa Antoniego Łosia. Dawał prawo magdeburskie, dni targowe i 12 jarmarków rocznie.
- W dokumencie jest skreślona nazwa miasteczka: Łosiów. Powód skreślenia jest nieznany.
- Lokacji nie przeprowadzono: tak pisze Mencel, a spis z 1787 r. nie oznacza Krasienina jako miasta.
- W 1787 r. i w XIX w. Krasienin był wsią: potwierdzają to spis z 1787 r., tabela z 1827 r., tabela likwidacyjna z 1866 r. i „Słownik geograficzny” z 1883 r.
Sporne:
- Że miasto upadło przez wojny, rozbiory i kampanię napoleońską: mówi tak tylko przewodnik, a przeczą temu Mencel i spis z 1787 r.
- Że dobra przeszły na Morozewiczów w 1794 r.: tak podaje przewodnik, a w aktach jest posesja Jakubowic od 1793 r., Krasienina od 1795 r. i kupno w 1797 r.
Do sprawdzenia:
- Że w latach 1670–1672 Krasienin był „otwartem miasteczkiem”: Werdum za „Słownikiem geograficznym”, a znaczenie słowa jest niejasne.
- Że właścicielem był wtedy Samuel Prażmowski: tylko przewodnik.
Pytania otwarte
Na siedem pytań dostępne dziś źródła nie odpowiadają:
- W jakie dni przywilej wyznaczał targi i jarmarki i jak urządzał władze miasteczka?
- Czy ktokolwiek próbował lokacji: wytyczył rynek, sprowadził rzemieślników?
- Kiedy i od kogo Łosiowie kupili Krasienin?
- Kiedy dokładnie Werdum był w Krasieninie i jakiego słowa użył w oryginale?
- Czy wizytacja z 1781 r. nazywa Krasienin miastem i wspomina o jarmarkach?
- Skąd przewodnik wziął rok 1794 i opowieść o upadku miasta?
- Dlaczego w przywileju skreślono nazwę „Łosiów”?
Odpowiedzi warto szukać tutaj:
- Archiwum Państwowe w Lublinie, Archiwum Łosiów: przywilej pod sygn. 35/80/0/1.2.3.3.6/467 (skan trzeba zamówić) oraz akta sprzedaży dóbr (u Mencla sygn. III-6 i III-27). Pomoże inwentarz Elżbiety Wierzbickiej (AP Lublin 2021).
- W tym samym zespole: suplika ks. Józefa Pantoflińskiego do biskupa w sprawie gruntów odebranych plebanowi Krasienina przez Michała Łosia. Może pomóc ustalić, od kiedy Łosiowie trzymali Krasienin.
- Dziennik Werduma w wydaniu Dariusza Milewskiego (Muzeum Pałacu w Wilanowie, 2012). „Słownik geograficzny” odsyła do starszego wydania Ksawerego Liskego z 1876 r. (s. 86), które jest w domenie publicznej.
- Biogram Feliksa Antoniego Łosia: W. Szczygielski, „Polski Słownik Biograficzny”, t. 18 (1973), s. 429–431.
- Protokół wizytacji dekanatu parczewskiego z 1781 r. w archiwum archidiecezji lubelskiej (u Kumora: ADL, A nr 104).
- Kronika parafialna.
Jeśli w rodzinnych papierach, na starych mapach albo w nazwach pól przetrwał ślad miasteczka, na przykład „Rynek” czy „Targowisko”, napisz do nas przez stronę Historia.
Źródła i literatura
- T. Mencel, „Kajetan Morozewicz (1792–1869), prezes »narodowej« Komisji Województwa Lubelskiego w powstaniu listopadowym”, „Rocznik Lubelski” 22 (1980), s. 7–32.
- „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. IV, Warszawa 1883, s. 614, hasło Krasienin (odczyt OCR).
- S. Turski, M. Wyszkowski, „Lubelszczyzna. Przewodnik”, cytowane za Lubelskie Klimaty: Krasienin.
- H. Gmiterek, „Podział roztoczańskiej fortuny rodu Łosiów w 1823 roku”, „Studia Archiwalne” 12 (2025), s. 118–141.
- W. Zientara, recenzja wydania dziennika Werduma, „Folia Toruniensia” 13 (2013), s. 143–147.
- B. Kumor, „Spis ludności Diecezji Krakowskiej prymasa M. J. Poniatowskiego z 1787 roku”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 35 (1977), tabela 4, s. 268 (wizytacja z 1781 r.).
- B. Kumor, „Spis ludności Diecezji Krakowskiej prymasa Michała Jerzego Poniatowskiego z 1787 roku (cd.)”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 39 (1979), s. 258 (parafia Krasienin w 1787 r.).
- Gmina Niemce: Krasienin.
- Dwory i Pałace Polski: dwór Krasienin.
- Archiwum Państwowe w Lublinie: „Łosiowie. Dzieje rodu i spuścizn aktowych”, E. Wierzbicka, Lublin 2021.
- krasienin.pl: Historia.
- Zdjęcie na górze strony: kościół w Krasieninie, fot. Ania Poleszak, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0 PL.
Archiwalia znane z przypisów Mencla, jeszcze nieprzejrzane: AP Lublin, Archiwum Łosiów, dawne sygn. III-6, III-10a i III-27; AP Lublin, Księgi ziemskie lubelskie, sygn. 20776–20797; archiwum archidiecezji lubelskiej, A nr 104 (akta wizyty dekanatów stężyckiego, łukowskiego i parczewskiego z 1781 r., sygnatura według Kumora).
Komentarze (0)
Nikt jeszcze nie skomentował.